hinna gans
mannes häas
henge hunnat
hemba räas
hunnat hemba
henge räas
hinna gans
mannes häas
beaste räas

Moiserisch Emil
Von der Dienlichkeit der Dummheit und davon, wer wem die Bestimmungen bestimmt.

  Im Hinnalaand, wait fut fo all den groe Schdädte, den draikischde Schdroose do, do wuunte emool ean kleene Moiserisch met Noome Emil zefriere i alla Röu fea sisch hie, allee un i sai Zait. Emil lebte schu im dreate Joa uune grissare Sorje un Nuut innam Gadoffelschdreach, groat su däif wäin Schuch laang eas, i saim Moiseloch oom Saibisch. Doch woa Emil nit eefach e groe Mäas, wäi all däi aanare grooe Mois, nee, oin Emil woa schu woas besunnaschd, und kunnt gehaikse, woas he frailich sealbsd noch nirremool wost. un wäi doas koam, doas will asch each eds emool fazeeln.
    Es woa Härbst. De Sunn schdaan däif eawwam Frierewaald und moschd laange Schwoare. De Bläära woan schu baal all unne, koal de Waald, un nooschds woa aach schu häi un do e besje Frost. Es woa heanne i de Zait, un oin Emil hat jo gans und goa fageasse, sisch im sai Weantaföura ze kimman. Als Gadoffen freasse, aach wannem de Daigge foll dofoo hing, doas wollte jo aach nit, schu goanit of Kreastdoag. Su moschde sisch da nochemool of, im all noch sai Wärk baienee ze lange.
    He ailte sisch un hat sai läiwe Last, alles of emool ze pake. un es woarem e schwiare Äabt, all däi Käanna, Bean un doas besje Howwastruu un Konn noch baienee ze kräie. Aach häis es ofzsebasse, nit sealbsd gefreasse ze wean, wail groat im däi Zait, wu de Fealla koal sai, däi Bussarde, Kadze un Fekse nua su oom Luan un Läawwan woan, Mois ze freasse. Äawwa oin Emil läis sisch nit obhaale, aach nit fo deam ee un aanare Gezessel hinnan Schdräsche oom Gewann, doas do schu e ganze Wail häa ooging. Eabs frailisch e Kadz äawwa ean Foks gesai kinnt, äawwa aach nua de Weand, doas woa nit ze rische. Un su glaabte sisch i Friere.    
    Doch groat, wäi he sisch inam aale Päsch Schdruu e wing äasröue wollt, do su loag un e besje fea sisch hietreemte, do fäil of emool ean gruuse, dunkle Schwoare eawa de Foarsche, bläib schdie, un de Himmel wurd met eam Schloag su schwoats wäi oom Jukobsdoag. Uschd, su schäins, kinnts e Wolge sai, woas nit waira wunnate, un oin Emil dooschd sisch, därres Ra geawwe kinnt un he sisch ailn misste, äawwa do, met eam Schraigge, därrems Feall gro fea Angst wurd, do schdaan e Kadz.    
    „Ei, hab ich dich, und so einen fetten Bissen! Doch bevor ich dich fresse, mein Mäuslein, sollst du mir noch ein Spiel sein. Komm auf, beweg dich!“ - koam däi Schdeamm fo uuwe roab, groat su schorb, wäi sisch e fresch gehoate Saase im Klie ohutt, und doas woa da schu de halwe Duud. Nirremool ean Molgolwes kunt häi noch schneall gnunk kraische. Doch oin Emil behäil sai Röu.
    „Huschemool, Kadz, wann Döu masch freasse wead, da will asch Da feahäa noch sa, ween de fresst.“    
    Un he schbekulierte dodroff, däss däi Kadz fremd sai misste un sisch met den Hinnalenna nit su besunnaschd äaskaante, worrem jo sai Glek gesai kinnt, aach kunnt däi Kadz ewail gans aanasch geschwädse wäi sost däi Kadze im Feald.    
    „Du kleiner Wicht, Du ...“ - fing se da huugnessisch oo - „ ... was hast Du mir denn schon zu bieten? Wir Katzen sind die ausgewählten Geschöpfe, Euch Mäuse zu fressen!“
    Dodebai hoob se ean Schwans wäin fresch geweelte Bojemeesta sai Noos. Doch woa doas deam Emil noch ke Antwoat.    
    „Wea ...“ - su wollt he da aach glaisch wesse – „  ... beschdimmt da häi däi Beschdimmung?“
    Do misste däi Kadz uschd emool e besje noodenke, woar se doch of su Frooche goanit iigeschdaalt.    
    „Was soll das nun heißen?“ - wurd se do bies un goschdisch, groat su, wäi e aales, uufahoirotes Schöullehrasche, deem e Fläi ies foaneeme Huinkdeppsche gescheasse hat.     Äawa oin Emil meante, e Raascht of sai Frooche ze hu, su kuads fea saim Duud und aach noch feam Kreastdoag.    
    „Es ist nun mal der Plan der Welt, der euch Mäuse zu unserer Speise und Kurzweil bestimmt hat“ - kreeschte do schneappisch gesäät.    
    Doch fo suum Wältplan harr oin Emil noch näat gehut.    
    „Mach Deanga, no suum Wältplan weat döu masch eds freasse - häi bai ois?“    
    Äntweda het däi foaneeme Kadz ean Knall, äwwa suun Wältplan giats werklich, dooschd de Emil bai sisch. Mia kräie jo aach nit jeeden Doag alles glaisch su met, un woas de Hinnalenna als nit schraibt, doas giats da aach nit. Doch sillt doas da richdisch sai, doas met deam Wältplan, da misst ma den Wältplan groat emool ennean. Suwait kiims da noch, däss do jeeda jeeden freasse kinnt, nua wail dea sisch no suum Wältplan ofschbiin deet, wunnate sisch de Emil, un goab dea Kads glaisch emool e Poa Rätselscha off.    
    „Bass emool off, Kadz, asch sai aach woas besunascht, asch ka gehaikse un kinnt, wann asch willt, of de Schdäll ean Hund sai un groat emool dasch gefreasse.“        
    „Vorher fresse ich Dich!“ - focht däi Kads zerregge.   
    „Ach, doas notsd Da goanäad, binne Sekunde ka asch masch aach i ean Schdee fahaikse, un da laije asch dia im Moache rim, bes de faraikst!“    
    „Na, dann hex doch mal!“    
    „Ai, wann De ma nit glääwe weat, da freass masch doch!“    
    Eds hat däi foaneeme Kadz ere läiwe Nuut. Den Moiserisch ze freasse, doas kinnt jo bedoire, feräasgesast, dea kinnt gehaikse, däss se ean Schdee freasse deet. Aanascht erim gedooscht, kinnt der sisch jo i ean Hund fahaikse un säi sealbst freasse.    
    Wäi´s aach imma sai sillt, däi Sache woar da eds schu e besje fawekelta als se sisch sealbst oom Ofang feageschdaalt hat. Su wollt se uschd emool alles röue lesse un deam Moiserisch sai Haikserai emool äasprowiirn. Un sillt dea Moiserisch da läije, da kinnt se ean jo imma noch gefreasse - dooscht sisch däi Kadz.    
    „Sag mal, kannst Du Walfische in kleine, zappelnde Käfer verhexen?“ - wollt se da merrem laise Schdeammsche heannerim wesse.    
    „Waalfesch kinn mer häi nit jeden Doag kräie, un Käfa hu ma in Gadoffen schu genung. Do breache ma näad ze haikse und näad ze beschdänn“ - goab de Emil ze faschdii, un he meante noch dodroff, därre of Beschdällung jo aijentlisch nit su gärn gehaikse deet.    
    Doch silt eam doas  kee Schwiirichkääre mache, doas met den Waalfesch, deet ma doas foon Käfa äas rekwärds betroachte, also äas Käfa da groat emool Waalfesch gemache. Nua hät ma da alls däi Waalfesch of´m Aika laije, un doas wea da zöu näat Nodze.    
    Äawwa dai Kadz goab nit noo, säi wollts da gans genää wesse.    
    „Kannst Du, sagen wir mal, aus ganz großen Hunden ganz kleine Spatzen machen?“    
    „Un äas kleene, dinne Mois degge, fätte Hamster met Zimt und Schmaand drof, doas deet da groat su basse! - gealle?“ - fäil de Emil dea Kadz groat emool ies Woat.     
    „Naja, ähäm, was kannst Du noch?"    
    „Asch ka da ean Laandroat in Esel fahaikse, feawärds un rekwärds, rof un roab, hi un häa, groat wäi de se gebreache kaast - wann Woal eas.“    
    „Dann könntest Du also auch mich verhexen?“    
    „Iin Esel äawwa iin Laandroat?“    
    „Pah! - Esel oder Landrat?“    
    „Alles desälwe Prais!“    
    „Mach aus mir einen Zauberer!“    
    „Ean Okse deaf´s nit sai?“    
    „Wie bitte! - in einen Ochsen?“    
    „Joouw! Okse kinn ma imma gebreache!“    
    „Frechheit! Mach aus mir einen Zauberer!“    
    „Wäi berühmt, wäi wichdisch un wäi degge?“    
    „Den berühmtesten, wichtigsten und dicksten, den Du machen kannst!“   
    „Met Höut äawa uune?“    
    „Mit Hut und den schönsten!“    
    „Also da met Höut un Fearran.“    
    „Dann mach schon, los, mach schon ...!“    
    „ ... ai, soachte, soachte ... „    
    „ ... los!“    
    „Fea Zaubera met Höut breach asch frailisch noch e besje mii Wärg als wäi doas, woas asch eds häi baienee hu, do misste ma schu noch e besje woate.“    
    Un doas, su schäins da, kunnt aach däi Kadz faschdie.
. Oin Emil moschd sich werra oos Soomeln dro, groat su, als wia näad bassiat, glaabt doch däi Kadz, doas alles weaa feaa de Haikserai.    
    Baal harre de Backe werra su foll, därre nit mie alles traa kunt. Dea Kads äawwa, uugedellisch, wäi e foanehme Kadz nua sai kunt, ging doas alles fiil ze langsam. Aach koam schu de Mond rof, Niawwel loag schu in Foarsche, un es fing oo, langsam kaalt un nass ze wean.
    „Moiserisch ...“ - focht ze do zonnisch -  „ ... bald ist tiefe Nacht und gegen Mitternacht will ich ein Zauberer sein!“
    Un Se woar dobai su ofgeregt wäi kleene Kean oom Hailischdeoowed sai, däss sealbst de Hoase im Feald, däi doas jo alles metkräit harre, fea Lache näad mii de Uan schdrackhaale kunnte.     
    „Ai, Kadz, wann de ma mool healfe deest, da gings schnealla, un döu kinst da aach noch derre Owed ean Zaubera sai, sost uschd monse morje.“ - knärwelte de Emil ii sai Boathoan, un he loog dea Kadz de Hucke foll, wäi´s schleamma näad mii sai kunnt.    
    Geweass, doas woa dea Kadz nit raascht, aach noch metzehealfe, un wäi ma sisch jo fearschdänn ka, eas jo su e Oart Äabt fea e Kadz e ugewuunte Beschäftischung. Doch se fing oo, sisch iis Mäal niizestobbe, woas do su loag, groat, wäi´s de Emil feamoscht, un se moschd dobai e Fradz wäi e Kräatschoisel.    
    „Un neamm aach noch däi Mian do heanne met!“ - räif de Emil, wubai se kaum noch freeje kunnt fea woas, weeje den Käana im Mäal. E fägedarische Ärnährung hat se jo groat nit im Seann, äawwa se wollt doch emool gefroot hu.    
    „Mäuserich, wozu denn noch die rote Mohrrübe?“    
    „Fea de ruure Bummelscher of´m Höut, un mach´s Mäal zöu, sost fann da noch de ganze Käana räas!“ - kreeschd se da aach noch gescholle.    
    Un se noam aach noch däi Mian met un hing sisch aach noch ean Schdreach Bean oon Schwans, domet jo alles fea däi gruuse Haikserai dobai sai sillt.    
    Follbepakt met den schienste Früschte, däi´s im däi Zait im Feald noch goab, moschde sisch da bääre deathie, wu däi Fawaanelung schdatfeanne sillt. Doch wu, frailisch, doas wost nua de Emil. Un wail he innawegs met dea Kadz nit imma Schritt haale kunnt, faan he aach häi noch e geschoire Lösung.   
    „Saig emool, Kadz, wäi wias da, wann De masch noch e Schdecksche Weg traa deest? Mia wian da schnealla do un asch kinnt masch noch e besje äasröue. Su ean Zaubera ze mache, doas kost doch e wing Kraft.“ - meante de Emil.     
    Äawwa däi Kadz wollt´s da eds su kuads feam Ziel aach näad mie su genää neamme un näad fadärwe. Su moscht se ean broafe Kniggs, un oin Emil schdäig de Reke nof, wärmte sisch im Feall, un läis sisch heemtraa - groat fea sai Moiseloch.    
    Deat wurd oabgeloare un alles fain baienee gemoschd, groat su, wäi sich’s gehut, domet aach näad fadärwe kunnt. Und doas met dear Zauberai, doas woa da aach noch schnell gehaale. Merrem gruuse Sadds woa de Emil i saim Moiseloch inna de Ea faschwunn. He hat sisch eefach foom Biarre futgehaikst un wurd de ganze Weanta näad mie gesee!    
    Foo dea Kadz äawwa ärzeelt ma sisch häare noch, däss se sealbst noch e laange Zait bes wait noo Kreastdoag oom Moiseloch geseasse un gewoat hät, däss se nochemool als Zaubera of de Wält kimmt. Donoo soll se sisch da fasucht hu, sisch sealbst i ean Zaubera fahaikse.
    Un wann se nit foom Hund gefreasse woan eas, da zaubat se häare noch.


heste woas beasde noch lang näad beasde
woas kaaste aach nit imma alles glaisch
kräie
oom beasde eas döu beasd goanäat
un
nimmst da doas woas de kräie kaast
da beasde
groat emool nua doas woas de
hest: e aale un runselischde brootworschd


*) Diese Fabel ist ein literarisches Kunstprodukt. Sie beinhaltet keine verdeckten wie
ver
schlüsselten Informationen über real existierende Personen aus dem dörflichen Umfeld
des Autors. Die informationellen Selbstbestimmungsrechte wie alle Persönlichkeitsschutz-
rechte der Katze, vom Mäuserisch Emil und der unverheirateten Lehrerin wie der Hasen wurden nach sorgfältigster Prüfung im Feldrain in Gönnern am Seibisch gewahrt. Erstver-
öffentlichung in Schwortswaise Raabooche, Jonas Verlag, Marburg 1987.


Mund-Art *)

für Kurt W. Sänger

Von Peter Härtling

    Meine ersten Jahre, die Jahre, in denen ich Sprache und sprechen lernte, verbrachte ich in einem sächsischen Dorf, nahe bei Chemnitz. Demnach hätte es ganz selbstverständlich sein müssen, daß ich - so es meine Umgebung tat - das weiche, schlunddumpfe Sächs-
isch redete. So war es nicht. Es war mir nicht erlaubt. Unter sächsischen Bürgern, die et-
was auf sich hielten, galt es als äußerst unschicklich, "so wie die auf der Straße" zu sprechen. Zuhause wurde Hochdeutsch gepflegt.
    Mein Mund, meine Zunge, mein Gaumen, die sich schon aufs Sächsische eingelassen hatten, wurden diszipliniert und umerzogen. Jeder Ausdruck, der mich in seiner Farbigkeit entzückte, mit dem es sich spielen ließ, wurde mir von den Lippen gewischt. Als ich zum Beispiel eine Ameise, wie ich es von Kindern im Hof gehört hatte, "Seechamsel" nannte, war meine Mutter einer Ohnmacht nahe. Das sei nicht nur sächsisch, sondern darüber hinaus auch noch unanständig.
    Wir zogen fort, nach Olmütz in Mähren, ich hörte ein vom Tschechischen eingefärbtes Deutsch; doch die Zeit war zu kurz, ich konnte mich nicht einüben, obwohl meine Eltern hier weniger streng urteilten.
    Ein paar Jahre später, 1946, konnten sie mir - beide lebten nicht mehr - nicht ins erste, zögernd nachgesprochene schwäbische Wort fallen. Diese Mundart beherrsche ich. Keine Muttersprache, keine, die am Anfang steht. Eher ein Idiom, das ich mir erst einmal lieh, um zu mir zu finden. Eine zweite Sprache als Tarnung. Ich wollte nicht auffallen, nicht anders sein, dazu gehören. Vielleicht, denke ich heute, wünschte ich mir Heimat, wenigstens in der Sprache. Eine Sprache wiederum, mit der ich Landschaft entdeckte, sie mir eigen machte. Plötzlich konnte ich die Umgebung, die spröd und fremd schien, anreden. Den Neckar, die Alb.
    Aber immer, bis auf den Tag, war ich mir der Enge bewußt. Die gefundene Sprache, deren zärtliche und zornige Wendungen mir halfen, zu leben und zu lieben, diese zweite, nicht eingeredete sondern aus Not nachgeredete Sprache, domestizierte mich auch.
    Und ich spürte sie. Mit jedem Wort. Sie nistete sich ein unter der Zunge, drückte gegen den Gaumen, rieb die Lippen, veränderte den Kiefer. Sie setzte sich fest und ich würde sie, das begriff ich, nie mehr aus dem Mund verlieren. Selbst dann, wenn ich sie verleugnen wollte, würde sie sich sperrig ins "Hochdeutsch" stehlen.
    Damit habe ich mich abgefunden. Mehr noch. Damit habe ich, verspätet und nach einer Phase des un-red-lichen Widerwillens, endlich meinen zweiten Anfang akzeptiert: nicht
den des Lebens, den des Schreibens. Ich höre mich, wenn ich nach Sätzen suche, zwie-
fach sprechen. Ich flüchte nicht in die Mundart - dann nähme sie mich im Sinne des Wor-
tes gefangen - ich gebrauche sie, weil ich sie brauche, um einer Gestalt nah zu kom-
men. Mörike kann, wenn ich von ihm erzähle, nur "I mueß hoim" sagen. Das ist eine an-
dere Heimat. Von der weiß ich viel, soviel wie er, nur hab ich sie so wenig wie er sie hatte.
    Die Leserin, der Leser, die mir bis hierher folgten, werden sich verblüfft fragen, was diese Bemerkungen mit der mittelhessischen Poesie von Kurt W. Sänger zu tun haben. Ich meine sehr viel. Der Begriff Mundart bezeichnet genau, worum es geht. Um den von Sprache vollen Mund, um die Art des Sprechens. Sie zeugt von dem, woher man kommt. Und manchmal auch davon, wie.

*) Nachwort zum Band "schwortswaise raabooche", Marburg 1987.

 
Top